Opinie: Het menselijk algoritme van Suriname

Er zijn momenten waarop je pas jaren later beseft hoe belangrijk bepaalde lessen zijn geweest. Op de Algemene Middelbare School (AMS) kreeg ik het vak maatschappijleer van juffrouw Cairo. Toen was het gewoon een vak, een verplicht onderdeel van het rooster. Maar achteraf gezien waren het lessen die mij anders naar de samenleving hebben laten kijken.

In die lessen leerden we dat samenlevingen niet zomaar ontstaan. In boeken stonden patronen beschreven over verschillende bevolkingsgroepen: hun geschiedenis, hun sociale positie en vaak zelfs de rollen die zij in de maatschappij vervulden. Niet als harde regels, maar als terugkerende patronen. Er werd gesproken over hoe groepen zich historisch ontwikkelden, welke beroepen vaak voorkwamen en hoe cultuur, economie en opvoeding gedrag konden beïnvloeden.

Pas later begreep ik dat wat daar eigenlijk werd besproken, iets was wat je vandaag een menselijk algoritme zou kunnen noemen.

Meer dan technologie

Een algoritme kennen we uit de wereld van technologie: een reeks stappen of regels die bepaalt hoe een systeem reageert op bepaalde informatie. Maar ook mensen hebben zo’n systeem. Alleen bestaat het niet uit code of cijfers. Het bestaat uit ervaringen, overtuigingen, geschiedenis en invloeden uit de omgeving.

Die gedachte kwam opnieuw terug toen ik later op het IOL studeerde en het vak BV volgde. Daar werd dieper ingegaan op hoe een kind zich ontwikkelt. Niet alleen de biologische ontwikkeling, maar vooral de psychologische en sociale vorming. Er werd gesproken over interne en externe invloeden: familie, buurt, school, cultuur, religie en economische omstandigheden.

Daar begint eigenlijk de vorming van het menselijk algoritme. Niet wanneer iemand volwassen is, maar al vanaf de eerste jaren van het leven.

De eerste code van het leven

Een kind groeit op als een open systeem dat voortdurend informatie opneemt. Wat het ziet, hoort en ervaart, wordt onderdeel van zijn mentale structuur. Als een kind opgroeit in een omgeving waar samenwerking en vertrouwen centraal staan, zal het algoritme van dat kind eerder gericht zijn op openheid en solidariteit. Maar wanneer een kind opgroeit in een omgeving van onzekerheid, conflict of wantrouwen, zal het mentale systeem zich aanpassen aan overleven en beschermen.

Met andere woorden: gedrag ontstaat zelden uit het niets. Het is het resultaat van een reeks invloeden die zich over jaren opstapelen.

Als jongere had ik misschien nog niet alle woorden om dit precies te beschrijven, maar ik had wel iets anders ontwikkeld: een liefde voor lezen. In het begin was het verplicht. Boeken lezen voor school, opdrachten maken, samenvattingen schrijven. Maar wat begint als verplichting kan soms uitgroeien tot een passie.

Ik begon met actieboeken en romans, maar na verloop van tijd raakte ik steeds meer geïnteresseerd in filosofische literatuur. Boeken die niet alleen verhalen vertelden, maar probeerden te begrijpen waarom mensen doen wat ze doen.

Wat filosofen al zagen

Een boek dat mij altijd is bijgebleven, is In de hof van wijsbegeerte van de Amerikaanse filosoof en historicus Will Durant. In dat werk beschrijft Durant hoe grote denkers door de eeuwen heen hebben geprobeerd het menselijk gedrag te begrijpen.

Wat mij vooral raakte, was zijn observatie dat menselijk gedrag zelden volledig spontaan is. Filosofen ontdekten al eeuwen geleden dat gedrag vaak wordt gestuurd door een aantal vaste factoren: opvoeding, macht, angst, religie, economische omstandigheden en cultuur.

Dat zijn eigenlijk de inputs van menselijk gedrag.

mens + omgeving + geschiedenis → gedrag → maatschappelijke gevolgen

Dat lijkt opvallend veel op de structuur van een algoritme:

input → proces → output

Wat Durant daarmee wilde aantonen, was dat ideeën en omstandigheden uiteindelijk hele samenlevingen kunnen vormen. Een filosofisch idee, een religieuze overtuiging of een economisch systeem kan het gedrag van miljoenen mensen beïnvloeden.

Suriname als sociaal systeem

Wanneer je dit toepast op Suriname, wordt het concept van het menselijk algoritme bijzonder interessant.

Suriname is een land dat bestaat uit verschillende bevolkingsgroepen met elk hun eigen historische achtergrond. Afro-Surinamers, Hindostanen, Javanen, Marrons, inheemse volkeren, Chinezen en anderen dragen allemaal hun eigen geschiedenis met zich mee. Die geschiedenis is niet alleen zichtbaar in cultuur, taal of religie, maar ook in gedragspatronen en sociale structuren.

Elke groep heeft door de geschiedenis heen bepaalde ervaringen gehad die hun collectieve algoritme hebben gevormd. Kolonialisme, slavernij, contractarbeid, migratie en economische verandering hebben allemaal invloed gehad op hoe gemeenschappen zichzelf organiseren en hoe ze naar de samenleving kijken.

Dat betekent niet dat groepen vastzitten in bepaalde rollen. Maar het verklaart wel waarom sommige patronen zich generaties lang kunnen herhalen.

In sommige gemeenschappen wordt onderwijs bijvoorbeeld gezien als de belangrijkste weg naar vooruitgang. In andere omgevingen ligt de nadruk meer op ondernemerschap of familiebanden. Dat zijn geen toevallige verschillen. Ze zijn het resultaat van historische ervaringen en culturele prioriteiten.

Politiek, identiteit en herkenning

Wanneer zulke patronen samenkomen in één land, ontstaat er een complex sociaal systeem. Politiek gedrag, economische keuzes en sociale relaties worden beïnvloed door deze collectieve algoritmes.

Dat zie je bijvoorbeeld in hoe mensen soms politiek bedrijven. In plaats van puur te stemmen op basis van ideeën of beleid, speelt herkenning vaak een rol: wie vertegenwoordigt mijn groep, mijn cultuur of mijn gemeenschap?

Dat is geen uniek Surinaams fenomeen. Het gebeurt overal in de wereld. Maar in een diverse samenleving zoals Suriname kan het een grote invloed hebben op hoe nationale eenheid zich ontwikkelt.

Het algoritme van samenleven

Toch heeft Suriname ook een ander algoritme dat vaak over het hoofd wordt gezien: het algoritme van samenleven.

Ondanks de verschillen leven zoveel culturen relatief vreedzaam naast elkaar. Religieuze feestdagen van verschillende groepen worden nationaal erkend. In buurten, scholen en werkplekken komen verschillende achtergronden samen. Mensen eten elkaars gerechten, luisteren naar elkaars muziek en delen vaak dezelfde economische uitdagingen.

Dat betekent dat er naast historische scheidslijnen ook sterke verbindingen bestaan.

Herschrijven van de mentale code

De vraag is dus niet alleen hoe het menselijk algoritme Suriname heeft gevormd, maar ook hoe het kan veranderen.

Want anders dan computeralgoritmes zijn menselijke algoritmes niet permanent. Ze kunnen worden herschreven. Dat proces begint met bewustwording.

Onderwijs speelt daarin een cruciale rol. Wanneer jongeren leren hoe geschiedenis, cultuur en economie gedrag beïnvloeden, krijgen ze de tools om hun eigen denkpatronen te begrijpen. Media en publieke discussies kunnen ook helpen door verhalen te vertellen die niet alleen verschillen benadrukken, maar ook gedeelde ervaringen en gezamenlijke doelen.

Uiteindelijk begint verandering bij individuen. Wanneer mensen bereid zijn hun eigen aannames te onderzoeken, waarom ze bepaalde groepen vertrouwen of wantrouwen, waarom ze bepaalde ideeën vanzelfsprekend vinden, ontstaat er ruimte voor een nieuw sociaal algoritme.

De keuze voor de volgende generatie

Suriname staat nog steeds midden in dat proces. Het land is jong, divers en voortdurend in beweging. Maar misschien ligt juist daarin de grootste kracht: de mogelijkheid om bewust te kiezen welke mentale code de volgende generatie zal erven.

Want achter elke politieke beslissing, elke economische keuze en elke sociale interactie schuilt uiteindelijk hetzelfde mechanisme: het menselijk algoritme dat bepaalt hoe een samenleving denkt, reageert en haar toekomst vormgeeft.