Hoewel de Jardin d’Acclimatation oorspronkelijk was bestemd voor de tentoonstelling van exotische planten en dieren, werden er ook mensen, waaronder inheemse bevolkingsgroepen uit verschillende delen van de wereld, ‘uitgestald’. Dit gebeurde in het kader van zogenaamde “etnografische tentoonstellingen” als onderdeel van een bredere trend in Europa, waarbij niet-westerse culturen vaak werden gepresenteerd voor het vermaak en de educatie van het publiek.

Deze tentoonstellingen weerspiegelden de koloniale attitudes van de tijd en waren vaak problematisch, omdat ze de inheemse mensen reduceerden tot exotische objecten en hen uit hun culturele context haalden. Het tentoonstellen van inheemse mensen leidde tot veel kritiek en is tegenwoordig een onderwerp van debat, vooral als het gaat om ethische overwegingen rond raciale representatie en koloniale geschiedenis. ‘Ondanks enige politieke steun is er nog een lange weg te gaan om ze uit de collecties van het Musée de l’Homme te halen’, schrijft Guyane la 1ère in een verslag van 17 september 2024.

De bijzondere missie naar Frankrijk ging gepaard met culturele en spirituele activiteiten. Op dinsdag 17 september vond in het Musée de l’Homme in Parijs een zielsverzoeningsceremonie plaats. Heilige gezangen weerklonken op de eerste verdieping van het Musée de l’Homme. Ruim twee uur lang dansten en zongen een twintigtal inheemsen uit Suriname en Frans-Guyana, in traditionele klederdrachten begeleid door een sjamaan, om hulde te brengen aan hun voorouders, wier stoffelijke resten op een steenworp afstand zijn opgeslagen in grote grijze dozen die doodskisten moeten voorstellen. Deze ceremonie om “de zielen te kalmeren” is slechts één fase van hun verblijf in Parijs. De hele week was de delegatie bezig met politieke en symbolische bijeenkomsten met één doel: de stoffelijke resten van hun voorouders mee naar huis nemen en hen een fatsoenlijke begrafenis aan bieden.

Om dit te begrijpen, moeten we teruggaan naar het einde van de 19de eeuw, toen de introductie van menselijke dierentuinen plaatsvond. In dat verband stuurde de directeur van de Jardin d’Acclimatation een ontdekkingsreiziger naar de kolonie Frans-Guyana op zoek naar ‘Caribische Indianen’ om tentoon te stellen. In 1882 en 1892 maakten 47 Kali’na uit Frans-Guyana en Suriname de reis naar Parijs.

Toen ze in Europa aankwamen, werden ze maandenlang halfnaakt opgesloten in de Jardin d’Acclimatation. Ziekte, uitputting, mishandeling… Toen ze in de zomer van 1892 vertrokken, lieten de Kali’na acht doden achter. In de kamer met een laag plafond van het Musée de l’Homme staan deze dinsdag in september 2024 echter slechts zes kartonnen dozen opgesteld. De overblijfselen van twee van de doden zijn verdwenen: een van de lichamen werd aan de wetenschap geschonken, het andere wordt vermoedelijk begraven op de begraafplaats Levallois-Perret.

GEZICHTEN EN NAMEN; GEEN BEGRAFENIS

Corinne Toka Devilliers is een nakomeling van Moliko, een van de Kali’na die eind 19de eeuw werd tentoongesteld. Jarenlang heeft ze gevochten om de stoffelijke resten van de metgezellen van haar betovergrootmoeder naar Frans-Guyana te repatriëren. Op blote voeten loopt ze langzaam langs de dozen en zegt hallo tegen elke dode, terwijl ze hun naam uitspreekt, haar stem breekt van emotie. Het uitspreken van hun namen is al een overwinning: er was een lang onderzoek nodig om ze te identificeren. Na maanden werken konden Corinne en de museumteams de tentoongestelde Kali’na een identiteit teruggeven. We kennen zelfs hun gezichten dankzij foto’s gemaakt door Rolland Bonaparte, een geograaf en etnoloog die het bezoek van de groep aan Parijs documenteerde.

Maar ook al hebben ze een naam, de Kali’na blijven 130 jaar na hun dood duizenden kilometers van huis opgeslagen. “De regering kan dit verhaal niet langer negeren, kan onze voorouders niet langer zo in deze grijze dozen houden!”, aldus een verontwaardigde Corinne Toka Devilliers.

Corinne Toka Devilliers is boos over de onvervreemdbaarheid van Franse collecties, een juridische barrière die voorkomt dat objecten uit de collecties van nationale musea worden verwijderd. Ondanks alle goede wil van de wereld kon het Musée de l’Homme de stoffelijke resten van de tentoongestelde voorwerpen niet teruggeven aan hun nakomelingen.

Afgelopen december werd een wet aangenomen om de teruggave van menselijke resten aan het buitenland te vergemakkelijken, maar de overzeese gebieden, zoals de officiële status van Frans-Guyana luidt, zijn geen vreemde landen en er is nog niets gepland voor de overzeese gebieden. De wet gaf de regering een jaar de tijd om een rapport op te stellen over restituties aan overzeese gebieden, maar een paar weken voor de deadline was nog niets bekend over de eventuele vorderingen.

HERINNER DE STAAT AAN ZIJN VERPLICHTINGEN

De nakomelingen rekenen op parlementariërs om hun zaak te bevorderen. Twee van hen zijn solidair met de inheemsen: Jean-Victoire Castor, plaatsvervanger uit Frans-Guyana, en Emmanuel Tjibaou, verkozen door de Kanak uit Nieuw-Caledonië. “Als Kanak, Oceaniërs, zijn we ook geraakt door de geschiedenis van de Kali’na en ook door de geschiedenis van de Kanak en de perceptie die het Westen van onze volkeren heeft gehad,” zegt Emmanuel Tjibaou met betrekking tot de teruggave van deze overblijfselen.

Na een lange strijd verkregen de Kanak in 2014 de terugkeer naar Nieuw-Caledonië van de schedel van Chief Ataï, de leider van de opstand van 1878 tegen de Franse kolonisten. Maar de schedel van Ataï vormt een uitzondering – hij behoorde tot een privécollectie – en andere overblijfselen liggen sluimerend in de collecties van Franse musea. “We weten dat ze weg zijn, maar we weten niet waar ze worden vastgehouden,” vat Emmanuel Tjibaou samen. Want de kwestie van de restitutie sluit aan bij die van de kennis van de collecties. De musea weten zelf niet precies wat ze hebben. Alleen al in het Musée de l’Homme liggen ongeveer 20.000 menselijke resten opgeslagen. Maar hoe kun je de overblijfselen van een voorouder claimen zonder te weten waar hij rust?

BEWUSTZIJN

Er is een onderzoeker ingehuurd om de collecties van het Musée de l’Homme te bestuderen: hij moet de overblijfselen inventariseren die zich op de planken in de reservaten opstapelen en begrijpen hoe ze daar terecht zijn gekomen. “Eén persoon is grotendeels onvoldoende, gezien de omvang van de taak,” erkent Martin Friess, hoofd van de antropologische collecties van het Natural History Museum, waarvan het Musée de l’Homme afhankelijk is.

Als hij benadrukt dat bepaalde overblijfselen ‘legitieme wetenschappelijke objecten’ zijn, erkent hij dat andere, verworven ten koste van een gewelddadige geschiedenis en zonder respect voor de menselijke waardigheid, niet mogen worden blootgesteld. “De dingen evolueren, er is bewustzijn. In de collecties van menselijke resten zitten individuen die niet in een museum thuis horen,” meent hij.

Jean-Victor Castor bespreekt een oplossing die de terugkeer van de Kali’nanaar Frans-Guyana zou kunnen versnellen: als het onmogelijk is om de overblijfselen uit een openbare collectie te verwijderen, zou het Musée de l’Homme ze aan een ander openbaar museum, gevestigd in Frans-Guyana, kunnen geven. Maar het voorstel bevredigt de nakomelingen niet; niet alleen zullen de overblijfselen altijd tot een museum behoren, maar deze oplossing, die als tijdelijk wordt beschouwd, dreigt permanent te worden.

Corinne Toka Devilliers is een nakomeling van Moliko, een van de Kali’na die eind 19de eeuw werd tentoongesteld. Jarenlang heeft ze gevochten om de stoffelijke resten van de metgezellen van haar betovergrootmoeder naar Frans-Guyana te repatriëren. Op blote voeten loopt ze langzaam langs de dozen en zegt hallo tegen elke dode, terwijl ze hun naam uitspreekt, haar stem breekt van emotie. Het uitspreken van hun namen is al een overwinning: er was een lang onderzoek nodig om ze te identificeren. Na maanden werken konden Corinne en de museumteams de tentoongestelde Kali’na een identiteit teruggeven. We kennen zelfs hun gezichten dankzij foto’s gemaakt door Rolland Bonaparte, een geograaf en etnoloog die het bezoek van de groep aan Parijs documenteerde.

Maar ook al hebben ze een naam, de Kali’na blijven 130 jaar na hun dood duizenden kilometers van huis opgeslagen. “De regering kan dit verhaal niet langer negeren, kan onze voorouders niet langer zo in deze grijze dozen houden!”, aldus een verontwaardigde Corinne Toka Devilliers.

Corinne Toka Devilliers is boos over de onvervreemdbaarheid van Franse collecties, een juridische barrière die voorkomt dat objecten uit de collecties van nationale musea worden verwijderd. Ondanks alle goede wil van de wereld kon het Musée de l’Homme de stoffelijke resten van de tentoongestelde voorwerpen niet teruggeven aan hun nakomelingen.

Afgelopen december werd een wet aangenomen om de teruggave van menselijke resten aan het buitenland te vergemakkelijken, maar de overzeese gebieden, zoals de officiële status van Frans-Guyana luidt, zijn geen vreemde landen en er is nog niets gepland voor de overzeese gebieden. De wet gaf de regering een jaar de tijd om een rapport op te stellen over restituties aan overzeese gebieden, maar een paar weken voor de deadline was nog niets bekend over de eventuele vorderingen.

HERINNER DE STAAT AAN ZIJN VERPLICHTINGEN

De nakomelingen rekenen op parlementariërs om hun zaak te bevorderen. Twee van hen zijn solidair met de inheemsen: Jean-Victoire Castor, plaatsvervanger uit Frans-Guyana, en Emmanuel Tjibaou, verkozen door de Kanak uit Nieuw-Caledonië. “Als Kanak, Oceaniërs, zijn we ook geraakt door de geschiedenis van de Kali’na en ook door de geschiedenis van de Kanak en de perceptie die het Westen van onze volkeren heeft gehad,” zegt Emmanuel Tjibaou met betrekking tot de teruggave van deze overblijfselen.

Na een lange strijd verkregen de Kanak in 2014 de terugkeer naar Nieuw-Caledonië van de schedel van Chief Ataï, de leider van de opstand van 1878 tegen de Franse kolonisten. Maar de schedel van Ataï vormt een uitzondering – hij behoorde tot een privécollectie – en andere overblijfselen liggen sluimerend in de collecties van Franse musea. “We weten dat ze weg zijn, maar we weten niet waar ze worden vastgehouden,” vat Emmanuel Tjibaou samen. Want de kwestie van de restitutie sluit aan bij die van de kennis van de collecties. De musea weten zelf niet precies wat ze hebben. Alleen al in het Musée de l’Homme liggen ongeveer 20.000 menselijke resten opgeslagen. Maar hoe kun je de overblijfselen van een voorouder claimen zonder te weten waar hij rust?

BEWUSTZIJN

Er is een onderzoeker ingehuurd om de collecties van het Musée de l’Homme te bestuderen: hij moet de overblijfselen inventariseren die zich op de planken in de reservaten opstapelen en begrijpen hoe ze daar terecht zijn gekomen. “Eén persoon is grotendeels onvoldoende, gezien de omvang van de taak”, erkent Martin Friess, hoofd van de antropologische collecties van het Natural History Museum, waarvan het Musée de l’Homme afhankelijk is.

Als hij benadrukt dat bepaalde overblijfselen ‘legitieme wetenschappelijke objecten’ zijn, erkent hij dat andere, verworven ten koste van een gewelddadige geschiedenis en zonder respect voor de menselijke waardigheid, niet mogen worden blootgesteld. “De dingen evolueren, er is bewustzijn. In de collecties van menselijke resten zitten individuen die niet in een museum thuis horen,” meent hij.

Jean-Victor Castor bespreekt een oplossing die de terugkeer van de Kali’nanaar Frans-Guyana zou kunnen versnellen: als het onmogelijk is om de overblijfselen uit een openbare collectie te verwijderen, zou het Musée de l’Homme ze aan een ander openbaar museum, gevestigd in Frans-Guyana, kunnen geven. Maar het voorstel bevredigt de nakomelingen niet; niet alleen zullen de overblijfselen altijd tot een museum behoren, maar deze oplossing, die als tijdelijk wordt beschouwd, dreigt permanent te worden.

Zie foto’s.
| | | | | |
|
| | | | Zoos humains : de Guyane à Paris, la quête des Kali’na pour ramener les …
Une délégation d’une vingtaine d’Amérindiens de Guyane et du Suriname est à Paris pour réclamer le retour des re… |
|
|