Het gebruik van traditionele medicijnen geniet een diepgewortelde culturele voorkeur. Saramakaanse plantennamen, waarin grote hoeveelheden traditionele kennis zijn opgeslagen, spelen een belangrijke rol bij het behoud van het Saramakaanse bioculturele erfgoed. Dit is één van de conclusies die Charlotte Van ’t Klooster heeft opgesomd in haar proefschrift Saamaka uwii.
De conclusies die in het proefschrift worden beschreven, zijn: Kruidenbaden spelen een belangrijke rol in de lokale traditionele gezondheidszorg in Pikin Slee. De geografische scheiding en het beperkte contact tussen de Saramakaanse en Ndyuka Marrons hebben geleid tot een verschillend gebruik van planten in hun kruidenbaden.
Het Saramakaanse etnisch-medische systeem in Pikin Slee richt zich voornamelijk op genezing, gevolgd door gezondheidsbevordering en in mindere mate ziektepreventie. Mensen in Pikin Slee gebruiken traditionele medicijnen, hoewel de meeste gezondheidsproblemen ook kunnen worden behandeld in het gezondheidscentrum van het dorp.
Het opschrijven van de juiste Saramakaanse plantennamen en de vertaling van gezondheidsproblemen uit het Saramakaans in het Nederlands zijn een uitdaging voor leerlingen in Pikin Slee, wat duidt op een kloof tussen het officiële schoolcurriculum (in het Nederlands), traditionele Marronkennis en geletterdheid in Saramaccaans.
“Het is bijzonder om weer terug in Suriname te zijn. Na heel lang onderzoek te hebben gedaan naar de traditionele gezondheidszorg van de Saramakaners in relatie tot de biomedische gezondheidszorg, het behoud van traditionele kennis en de betekenis en herkomst van de Saramakaanse plantennamen,” zegt Van ’t Klooster.
Van ’t Klooster hoort iemand zeggen dat de invloed van ‘Western Bantu People” uit het DNA voorouder- profiel nu ineens veel beter te begrijpen valt. “Dan vind ik dat geweldig. Dan heeft mijn werk zin gehad.” In haar proefschrift beschrijft zij de medicinale plantenkennis, gebruiken en geloofsovertuigingen van de Saramakaners in relatie tot gezondheidszorg, onderwijs, en het behoud van bio-cultureel erfgoed.
De etnobotanische studie voor dit proefschrift is uitgevoerd in het Saramaccaanse gebied in het dorp Pikin Slee, gelegen in het ressort Boven-Suriname, dat onderdeel is van het Sipaliwinidistrict, in het binnenland van Suriname. Naast de data uit deze veldstudie, zijn gegevens verzameld uit zowel ongepubliceerde, als gepubliceerde etnobotanische databases.
De groeiende invloed van de lingua franca op de Saramakaanse plantennamen verstoort het behoud van Saramakaanse traditionele ecologische en culturele kennis die is opgeslagen in de plantennamen. De Saramakaanse plantennamen werden vooral beïnvloed door Europese talen, gevolg door Afrikaanse en Inheemse talen.
Centraal-Afrikaanse Bantu-talen droegen het meest bij aan de Saramakaanse plantennamen, waarvoor botanisch verwante soorten in Afrika gevonden waren (retenties), gevolgd door West-Afrikaanse Kwa-talen, Kikongo was de belangrijkste Bantu-taal die werd gevonden voor de Afrikaanse retenties en leverde een belangrijke bijdrage aan de vorming van Saramakaanse plantennamen.
Belang van traditionele ecologische kennis
Ze introduceerde het belang van traditionele ecologische kennis en traditionele medicijnen. Door het schetsen van de achtergrond van de studie en de onderzoekslocatie, gaf ze uitleg over hoe het onderzoek tot stand was gekomen. “De resultaten van dit proefschrift dragen bij aan de bestaande kennis over de geschiedenis en oorsprong van de Saramakaners, de diversiteit in plantensoorten die in traditionele plantaardige medicijnen worden gebruikt door Saramakaanse, maar ook door Ndyuka. Het belang van medicinale planten voor de lokale gezondheidszorg ten opzichte van lokaal beschikbare moderne gezondheidszorgvoorzieningen, de intergenerationele dialoog over het gebruik van medicinale planten (gestimuleerd via een huiswerkopdracht), de discussie en het belang van tweetalig onderwijs en gecontextualiseerd natuuronderwijs en tenslotte het behoud van planten en de daarmee geassocieerde traditionele plantenkennis in het algemeen.”
Traditionele geneeskunde vormt wereldwijd een primaire vorm van gezondheidszorg voor veel mensen. Tot nu toe was er echter nog weinig bekend over het belang van medicinale planten voor de traditionele geneeswijze zoals gebruikt door de Saramaccaners in Pikin Slee en hoe dit gebruik blijft voortbestaan naast de biomedische gezondheidszorg in het dorp.
Onderscheid in onderzoek
Er werd tijdens het onderzoek een onderscheid gemaakt tussen planten die worden gebruikt voor gezondheidsbevordering, ziektepreventie en genezing. Van ’t Klooster vond dat de meeste toepassingen van planten gericht waren op genezing. Daarnaast had een groot deel van de toepassingen betrekking op gezondheidsbevordering.
Deze toepassingen zijn met name gerelateerd aan ‘kracht’, oftewel het lichamelijk en fysiek sterk blijven. “Deze bevinding toonde aan dat het Saramakaanse etnomedische systeem naast genezing, ook sterk gericht is op het welzijn van lichaam en geest. Beiden moeten sterk zijn om te overleven in het regenwoud, wat inhoud dat de mensen in Pikin Slee in harmonie proberen te leven met de natuur en de verschillende soorten geesten die hun dorp en de directe omgeving bewonen.
Een verstoring van de gezondheid veroorzaakt door externe factoren, zoals boze geesten, moest dan ook vaak worden opgelost via culturele toepassingen (bijv. spirituele baden) waarin planten een belangrijke rol speelden.”
Weloverwogen keuze
De mensen in Pikin Slee maken een weloverwogen keuze voor het gebruik van traditionele medicijnen, omdat de meeste gezondheidsproblemen ook door de verpleegkundigen en de arts in het gezondheidscentrum konden worden behandeld. Deze bevinding toont aan dat het gebruik van medicinale planten een diepgewortelde culturele voorkeur heeft. “Ik heb verder de manier van kennisoverdracht over medicinale planten en de gebruiken onderzocht, waaruit bleek dat verticale overdracht vaak wordt aangevuld met horizontale overdracht van kennis. Kennis over medicinale planten werd opgedaan bij familieleden (bijv. ouders, zussen, neven en nichten) en bij vrienden. Plant-gerelateerde kennis werd echter ook verkregen via geesten en dromen, wat de variatie in kennis van medicinale plantensoorten tussen respondenten verder verklaart.”
De opgedane kennis over het gebruik van medicinale planten werd vooral weer gedeeld met familieleden (bijvoorbeeld zussen, kinderen et cetera) en enkele goede vrienden. De veronderstelling dat de kennis van medicinale plantensoorten binnen families geheim zou worden gehouden bleek onjuist als alleen op soortniveau gekeken werd. Het is mogelijk dat de kennis over specifieke bereidingen (recepten) of toepassingen (bijv. het zetten van botten), inclusief bijbehorende bezweringen of gebeden, nog steeds geheim is en alleen binnen families wordt doorgegeven. Dat zou nader onderzocht kunnen worden.
