2023, een gouden jaar wat betreft de prijs van goud, met op 1 december zelfs een recordhoogte van $2.072,22 per ons. Terwijl goudwinning haar bloeiperiode beleeft, zakt het hoogland van Guyana, omvattend onder andere landen als Frans-Guyana, Suriname, Guyana en Brazilië steeds dieper weg in een web van uitbuiting en beroving van haar natuurlijke edelmetaal. Het district Marowijne in Suriname is daar de grootste slachtoffer van. Onze correspondent Roch Baudrillart, geeft ons de stand van zaken.
Vanuit beide oevers van de Marowijnerivier, met als vertrekpunt Saint-Laurent du Maroni ofwel Albina, hoeft men niet lang op pad te gaan om de eerste sporen aan te treffen van een van de meest destructieve industrieën ter wereld. Sinds de jaren negentig speelt de sterke goudsector een hoofdrol in de verslechtering van de waterkwaliteit van de grensrivier.
Onderweg naar Sparouine komen we de eerste schepen tegen die de sedimenten van de bodem van de rivier verzamelen en omroeren. Nog opvallender is dat slechts een paar honderd meter stroomopwaarts van het dichtstbijzijnde dorp (1000 inwoners), onze eerste observatie het troebele water van de kreek (Pakira) is. Met het blote oog onderscheiden we de troebelheid van de wateren die beladen zijn met zwevende afzettingen. Het meest verontrustende is onzichtbaar: de aanwezigheid van lozingen die vervuild zijn met kwik en cyanide, gekoppeld aan de goudwinning.
In december 2022, aan de vooravond van het nieuwe jaar, uitten wetenschappers van het Amazonepark in Frans-Guyana hun bezorgdheid over de “catastrofale achteruitgang van de biodiversiteit van de Maroni-grensrivier”. In een motie gericht aan de publieke autoriteiten wezen zij rechtstreeks op “het slib en afval dat door de rivier wordt meegevoerd, wat leidt tot sedimentvervuiling van de waterloop – stroomopwaarts en stroomafwaarts.” De wetenschappers gaven een noodsein af dat een reactie zou moeten uitlokken: “De gevolgen hebben, afgezien van de ravage voor het milieu, rechtstreekse effecten op de gezondheid van de bevolking.”
Naast het feit dat steeds meer vissoorten verdwijnen door de rampzalige kwaliteit van het water, loopt de lokale bevolking in deze gebieden groot risico op vergiftiging door kwik, vanwege hun voorkeur voor het eten van vis uit de rivier. Dit gif hoopt zich gedurende het hele leven op in hun lichaam tot zeer hoge niveaus. Als deze vissen worden gegeten door mensen, kan dat tot ernstig gezondheidsproblemen leiden.
Cijfers 2023 vergelijkbaar met het noodsein 2022
Een jaar na dit alarm bevestigen de laatst bekende cijfers over goudwinningsactiviteiten op de Marowijne deze bezorgdheid. In augustus 2023 registreerden parkagenten in het Amazonegebied een toename van 50% met betrekking tot het aantal illegale goudwinningslocaties in het park: van 95 illegale goudwinningslocaties naar 143 illegale goudwinningslocaties in één jaar tijd.
Het overheidsrapport van de Franse autoriteiten, die strijden tegen de illegale goudwinning, zijn ietwat gematigder, maar getuigen ook van een toename in de illegale goudwinningslocaties: tussen oktober 2022 en maart 2023 zijn de aantallen (alluviaal en primair) gestegen van 377 naar 397 op het grondgebied van Frans-Guyana.
Gegevens over de Surinaamse oever van de rivier zijn moeilijker te verkrijgen. De Franse autoriteiten maken zich zorgen: “Vandaag beginnen we met zekerheid een verband vast te stellen tussen de strafbaarstelling die wordt uitgevoerd tegen illegale goudzoekers in Brazilië in de staat Roraima met als gevolg de verplaatsing van hun activiteiten naar het Suriname-Guyanabekken”.
Eenmaal stroomopwaarts op de Marowijnerivier wordt de oorzaak van de bloeiende informele goudwinning ons snel duidelijk. De poreuze grenzen tussen de oevers van Frans-Guyana en Suriname, met name vanaf de woonwijken in Langatabbetje tot aan Maripasoula, resulteren in verscheidene Chinese handelsposten die alle uitrusting te koop aanbieden voor de goudactiviteit en de aanvoer ervan. In een nota uit 2023 wijst de Stichting voor Strategisch Onderzoek op deze regionale karakteristiek: “Er zijn minstens 120 Chinese handelszaken gevestigd langs de Surinaamse oever van de Marowijnerivier. Deze handelszaken spelen een sleutelrol in de logistiek van het goudzoeken door de locaties te voorzien van apparatuur, alledaagse goederen en bovenal verschillende giftige cyaniden en kwik.” Zo heeft een ijzercyanide lek in het Brokonpodo-meer (mei 2023) verschillende vergiftigingsgevallen veroorzaakt, evenals de dood van vele dieren in en rondom het Brokonpodo-meer.
De garimpeiro’s en de rivierpopulaties: allen slachtoffers van goudwinning
De illegale goudwinning in grote delen van het hoogland van Guyana, vormt niet alleen een blijvende herinnering aan de impact van deze menselijke activiteit op de levens van de bevolking die deze oevers bewoont, maar ook op dat van de garimpeiro’s die op de illegale goudwinningslocaties werken. Ze zijn uiteindelijk allemaal slachtoffer van eenzelfde kwaad. Als we door Langatabbetje rijden, herdenken we bijvoorbeeld het ongeval in 2010 waarbij een illegale goudmijn het leven kostte van zeven garimpeiro’s. Ook in 2023 hebben de extreme omstandigheden waarin deze clandestiene arbeidskrachten werken nieuwe slachtoffers veroorzaakt. Op 21 november 2023 veroorzaakte de ineenstorting van een illegale goudmijn in de Brokopondo-regio van Suriname de dood van 14 mensen.
Stroomopwaarts, langs scherpe bochten, rechte stukken en talrijke stroomversnellingen vervolgen we onze reis; een reis waarin we kennismaken met de ware slachtoffers die lijden onder de verwoestingen van goudwinning: de bevolking. Jarenlang zijn inheemse volkeren die in deze regio wonen, blootgesteld aan bewezen gezondheidsrisico’s. Het jaar 2023 heeft deze populaties niet gespaard. Voor het eerst (augustus 2023) werden de inwoners van het Indiaanse dorp Elahé (Haut-Maroni) een maand lang onthouden van drinkwater als gevolg van de uitzonderlijke droogte van het grondwater en de vervuiling van het omliggende water.
Grensoverschrijdende acties om de gezondheids- en ecologische rampen te stoppen
Aan de bron van deze grote rivier ligt de driehoeksgrens tussen Frans-Guyana, Suriname en Brazilië. Een grens die symbool zou kunnen staan voor de opbouw van een politieke en diplomatieke eenheid, zodat de nationale autoriteiten samen kunnen streven naar eenzelfde doel: op een duurzame wijze een halt toeroepen aan wat anders het risico zou lopen een ongekende gezondheids- en ecologische ramp te worden.
Dit is de boodschap – bijna een ultimatum – die zes milieubeschermingsverenigingen afgelopen oktober naar de Franse autoriteiten hebben gestuurd vanwege ‘het falen in de bescherming van zijn burgers en zijn ecosystemen’: Er zijn drastische en gecoördineerde maatregelen nodig ter bestrijding van de illegale goudwinning aan beide oevers van de Marowijnerivier, opdat de echte slachtoffers hun recht op het leven in een schone, gezonde en duurzame leefomgeving terugvinden. Vanuit deze optiek, en gezien de urgentie van de situatie, belooft het jaar 2024 nu al een beslissend jaar te worden voor de toekomst van het Hoogland van Guyana.
