De Nederlandse regering is dinsdag ten val gekomen nadat Geert Wilders zijn Partij voor de Vrijheid (PVV) terugtrok uit de coalitie. De stap zorgt voor politieke onzekerheid in Nederland en maakt de weg vrij voor vervroegde verkiezingen in oktober. Tot die tijd zal het kabinet demissionair aanblijven.
Premier Dick Schoof heeft na het vertrek van Wilders zijn ontslag aangeboden aan koning Willem-Alexander. De breuk in de coalitie komt na maandenlange spanningen over het migratiebeleid, dat voor Wilders de druppel was.
Spanningen vanaf het begin
De huidige coalitie – bestaande uit de PVV, de conservatief-liberale VVD, de centristische Nieuw Sociaal Contract (NSC) en de populistische BoerBurgerBeweging (BBB) – had vanaf de start te maken met interne verdeeldheid. Hoewel de PVV bij de verkiezingen in november 2023 als grootste partij uit de bus kwam, werd Wilders uitgesloten van een premierschap en kreeg hij geen ministerspost.
Volgens politicoloog Cas Mudde was de coalitie “vanaf het begin onwaarschijnlijk” en worstelde zij met onderlinge meningsverschillen, vooral omdat Wilders formeel buiten het kabinet stond en zijn partijgenoten weinig invloed hadden zonder zijn directe instructies.
Controversieel migratieplan
De directe aanleiding voor de val was onenigheid over Wilders’ harde migratieagenda. Hij pleitte voor een tienpuntenplan met onder meer grensbewaking door het leger, het sluiten van opvanglocaties, het uitzetten van Syrische vluchtelingen en het opschorten van EU-asielquota. Veel van deze voorstellen botsten met internationale verdragen, waaronder het Vluchtelingenverdrag van de Verenigde Naties.
Hoewel de andere coalitiepartijen bereid waren verregaande maatregelen te nemen om migratie te beperken, weigerden zij mee te werken aan het uitroepen van een ‘immigratiecrisis’ – een juridisch controversiële stap die door de rechter ongrondwettig werd verklaard.
Politieke gok van Wilders
Het vertrek van de PVV uit de coalitie wordt door critici als onverantwoord en strategisch onbegrijpelijk beschouwd. De partij heeft sinds haar verkiezingswinst terrein verloren in de peilingen en staat momenteel ongeveer gelijk met de gezamenlijke lijst van de sociaaldemocratische PvdA en GroenLinks.
Wilders verklaarde bij zijn vertrek: “Ik vecht de komende verkiezingen om de PVV sterker dan ooit terug te brengen – dit keer om het premierschap daadwerkelijk op te eisen.”
Volgens Mudde is Wilders’ besluit eerder ideologisch dan strategisch ingegeven: “Voor Wilders is het migratievraagstuk fundamenteel. Hij handelt uit overtuiging, zelfs als het politiek gezien onlogisch is.”
Wat nu?
De komende verkiezingscampagne zal opnieuw draaien om immigratie en de vraag of Wilders een rol mag spelen in een volgend kabinet. VVD-leider Dilan Yeşilgöz reageerde geschokt, maar sloot samenwerking met Wilders in de toekomst niet uit. De kans bestaat dat een meer traditionele coalitie van partijen als de VVD, PvdA/GroenLinks, D66 en het CDA zal worden gevormd.
Volgens Mudde zijn het vooral de media en de VVD die de focus op migratie in stand houden. “Zolang het debat rond Wilders blijft draaien, profiteren partijen als de PVV daarvan.”
Met het demissionaire kabinet in het zadel tot oktober, staat Nederland aan de vooravond van opnieuw een politiek turbulente zomer. De vraag is nu wie erin slaagt het publieke debat te kantelen naar andere thema’s, zoals wonen, gezondheidszorg en onderwijs – of dat Wilders opnieuw het tempo bepaalt.
