In een periode waarin droogte, erosie en druk op waterbronnen wereldwijd toenemen, zet Brazilië steeds nadrukkelijker in op boeren als belangrijke partners in de bescherming van water. Via het programma Produtor de Água worden landbouwers gestimuleerd om bronnen, bodems en stroomgebieden te beschermen. Daarmee moeten zij bijdragen aan waterzekerheid voor miljoenen mensen.
Het programma wordt geleid door het Braziliaanse Nationaal Agentschap voor Water en Basissanitatie (ANA), met ondersteuning van het Inter-Amerikaans Instituut voor Samenwerking op het Gebied van Landbouw (IICA). In de afgelopen 25 jaar heeft het initiatief boeren, gemeenten en waterbedrijven samengebracht rond één doel: het herstellen en beschermen van stroomgebieden door milieuvriendelijke landbouw- en bodembeheerpraktijken.
Centraal in het programma staat het principe van betaling voor milieudiensten. Boeren die op hun terrein maatregelen nemen om waterbronnen te beschermen, erosie tegen te gaan, inheemse vegetatie te herstellen of de bodem beter te beheren, kunnen daarvoor financieel worden gecompenseerd. De gedachte daarachter is dat degenen die natuurlijke hulpbronnen beschermen waar de samenleving van afhankelijk is, ook moeten worden beloond voor die inspanningen.
Volgens gegevens uit het programma zijn in de afgelopen jaren meer dan zeventig projecten uitgevoerd in verschillende Braziliaanse stroomgebieden. Daarmee was een investering gemoeid van ruim 144,4 miljoen Braziliaanse reais. Meer dan 22.800 hectare vegetatie werd behouden, ruim 4.180 hectare aangetast gebied werd hersteld en naar schatting meer dan 27 miljoen mensen profiteerden direct van de maatregelen. Ook ontvingen meer dan 1200 boeren betalingen voor milieudiensten die verband houden met bescherming van waterbronnen en stroomgebieden.
De maatregelen zijn vaak kleinschalig, maar hebben volgens de betrokken organisaties een grote impact. Het gaat onder meer om het plaatsen van hekken rond bronnen, zodat vee er niet bij kan, en het herstellen van inheemse begroeiing. Ook het aanleggen van terrassen op hellende gronden om erosie te voorkomen en het verbeteren van landwegen, zodat regenwater minder sediment naar kreken en rivieren afvoert. Ook worden zogenoemde barraginhas aangelegd: kleine aarden reservoirs die regenwater opvangen en helpen om grondwaterreserves langzaam aan te vullen.
Volgens ANA is een van de grootste uitdagingen binnen het programma het opbouwen en behouden van vertrouwen met de rurale gemeenschappen die aan de projecten deelnemen. Het succes hangt niet alleen af van technische maatregelen, maar ook van samenwerking tussen boeren, lokale overheden en stedelijke watergebruikers.
Een van de voorbeelden komt uit Capitólio, in de deelstaat Minas Gerais. Daar richtte een project zich op het stroomgebied van de Ambrósio-kreek, die de lokale stedelijke bevolking van water voorziet. Boeren namen er maatregelen om beschermde gebieden af te bakenen, vegetatie te herstellen, infiltratiestructuren aan te leggen en wegen te verbeteren om erosie en sedimentatie tegen te gaan.
Ook in de gemeente Ubá, eveneens in Minas Gerais, werd ingegrepen na ernstige problemen met waterbeheer. Tijdens droogteperiodes kwam de openbare watervoorziening onder druk te staan, terwijl zware regenval leidde tot overstromingen, schade en wateroverlast. Tussen 2018 en 2024 ontvingen daar meer dan 156 boeren betalingen voor activiteiten op het gebied van herstel, behoud en milieubescherming op bijna 945 hectare grond. Daarnaast kregen zij technische begeleiding om duurzame gezinslandbouw te bevorderen.
Volgens het rapport zijn op verschillende deelnemende landbouwbedrijven inmiddels verbeteringen zichtbaar in de beschikbaarheid van water. Ook is in herstelde gebieden een toename vastgesteld van actieve bronnen.
Het Braziliaanse model laat volgens IICA zien dat waterbeheer niet alleen afhankelijk is van grote infrastructuur zoals dammen, kanalen en watertransportprojecten. Zulke projecten blijven belangrijk, maar kunnen worden aangevuld met ingrepen in landelijke gebieden. Herstel van vegetatie, beter bodembeheer, bronbescherming en herstel van microstroomgebieden worden daarbij gezien als een vorm van natuurlijke infrastructuur.
Door klimaatverandering, langdurige droogte en extreme regenval neemt de druk op waterbronnen in Latijns-Amerika toe. De Braziliaanse aanpak kan daarom ook als voorbeeld dienen voor andere landen in de regio die te maken hebben met bodemverlies, aangetast stroomgebied en toenemende waterstress.
De conclusie van het programma is duidelijk: waterzekerheid begint niet pas bij grote stedelijke investeringen of technische installaties. Vaak begint het veel eerder, op het platteland, bij boeren die met relatief eenvoudige maatregelen uitgroeien tot stille bewakers van water.
